من به نحسی سیزده اعتقاد ندارم.

از سال ۱۳۷۷ در نشرچشمه کار می‌کنم، یعنی سیزده سال. سیزده سال است که من مسئول فروش نشرچشمه هستم. سیزده سال من مسئول غرفه‌ی نشرچشمه در نمایشگاه کتاب تهران بودم.

توی تمام این سیزده ‌سال، هميشه روز سیزدهم اردیبهشت توي غرفه‌ی نشرچشمه بودم. بعد از این‌همه سال‌، این اولین‌باری است که نشرچشمه در نمايشگاه نيست. و این اولین سیزده اردیبهشتی است که من به‌جای بودن در غرفه‌ی نشرچشمه، پشت میز کارم مي‌نشينم و به‌جای کارهایی که در تمام این سال‌ها توی این تاریخ خاص انجام می‌دادم، به این فکر می‌کنم که با انبوه کتاب‌هایی که برای نمایشگاه امسال تدارک دیده شده، چه ‌باید کرد؟!

شاید بشود به‌جای آجر با این کتاب‌ها قلعه‌ای ساخت و بر روی بلندترین باروی آن ایستاد و به‌ اطراف نگاه کرد یا شاید هم بشود...

اما نه، من با کتاب‌ها قلعه نخواهم ساخت، اما به دشت‌های پرگل اطراف این قلعه‌ي خیالی خواهم اندیشید و به گل‌های رنگارنگی که در باد می‌رقصند و به عطرشان هم.

امسال برای اولین‌بار من، به بازدیدکنندگان نمایشگاه کتاب اضافه می‌شوم. اتفاقی که درست سیزده سال به علت حاضر بودنم در غرفه‌ی نشرچشمه، رخ نداد.

«جای نشرچشمه در نمایشگاه کتاب امسال فراوان خالی است، اما عطر گل‌های رنگارنگ دشت‌هایش، همواره و همیشه و همه‌جا، جاری است.»

در گذشته‌ی ادبی ایران، سلطه‌ی شعر آن‌چنان نیرومند بود که امروزه کمتر کسی به نثر قدیم فارسی توجه می‌کند و از نثر ادبی قدیم تنها کتاب‌هایی همچون «کلیله و دمنه» یا «مرزبان‌نامه» یا «گلستان» در ذهن‌ها تداعی می‌شود؛ در حالی‌که در کنار این‌گونه آثار داستان‌های بلند اما ساده و مردمی نیز در زبان‌ فارسی رایج بوده است، نظیر «سمک‌عیار»، «داراب‌نامه» و «حمزه‌نامه». همچنین مجموعه حکایت‌های ساده و مردم‌پسند فارسی در کتاب‌هایی چون «جوامع‌الحکایات» و «فرج بعد از شدت» گردآوری شده است. متأسفانه به پیشینه‌ی این‌دست آثار ادبی و گذشته‌ی ادبیات داستانی در کشور ما کمتر توجه شده است و بسیاری از داستان‌های قدیم فارسی یا هنوز به صورت نسخه‌ی خطی است و چاپ نشده است و یا نسخه‌ي چاپی و معتبر و قابل اعتمادي از آن‌ها در دسترس نیست. این‌دست از آثار هم برای خواننده‌ی امروزی ممکن است جذاب و خواندنی باشد و هم برای پژوهشگران تاریخ ادبیات فارسی مفید است.

بنابراین در سال ۱۳۸۵ که با زنده‌یاد استاد ایرج افشار نسخه‌ی خطی «قصه‌ی حسین‌کرد شبستری» را تصحیح و منتشر کردیم، تصمیم گرفتیم با همکاری نشرچشمه مجموعه‌ی «متن‌های پیشینه‌ی داستانی» را منتشر کنیم تا هم خوانندگان فارسی‌زبان با سابقه‌ی داستان‌پردازی و قصه‌گویی در تاریخ ادبیات فارسی بیشتر آشنا شوند و هم متن‌هایی معتبر و قابل‌ اعتماد از قصه‌ها و داستان‌های قدیم فارسی در دسترس علاقه‌مندان قرار بگیرد.

در این مجموعه داستان‌هایی که در برهه‌ای از تاریخ برای مردم فارسی‌زبان شهرت و اهمیتی خاص داشته‌اند، و یا متن‌ آن‌ها برای زبان‌شناسان از لحاظ غنای لغات و ترکیبات یا قدمت زبان‌ فارسی می‌تواند سودمند باشد، یا این‌که در مطالب تاریخی و اجتماعی مهمی از آن‌ها استفاده می‌شود، براساس تصحیح بهترین نسخه‌های خطی آن‌ها، همراه با مقدمه‌ی تحقیقی و تحلیلی و فهرست‌های گوناگون، منتشر مي‌شوند. نخستین کتاب از این مجموعه «قصه‌ی حسین‌کرد شبستری» است. دومین کتاب «هفت‌ کشور»، سومین کتاب «اسکندر‌نامه»، چهارمی «فیروزشاه‌نامه» و پنجمی «قصه‌ي مهروماه» است. به‌زودی «طومار نقالی شاهنامه» به تصحیح دکتر سجاد آیدنلو و «قصه‌ي نوش‌آفرین و گوهرتاج» به تصحیح پرفسور اولریش مارزلف چاپ و منتشر خواهد شد. پنج کتاب دیگر هم براساس نسخه‌های خطی در دست تصحیح و تحقیق است که به‌ یاری خدا امیدواریم به دوست‌داران ادبیات داستانی قدیم فارسی تقدیم کنیم. هر گاه کتاب‌های این مجموعه به اتمام برسد، محققان می‌توانند درباره‌ی روش‌های قصه‌نویسی در تاریخ ادب‌ فارسی تحقیق کنند.

گروس عبدالملکیان: انتخاب منطقی در مسير تحليل شکل می‌گيرد. تحليل و واکاوي يک اثر ادبی، زيرمجموعه‌اي از نقد عملي در حوزه‌ي ادبيات است و همچنين واضح است که نقد عملي، بدون پشتوانه‌هاي نقد نظري، نمي‌تواند در مسيري سازمان‌يافته و چارچوبمند حرکت کند.

بر همين اساس، گروه کارشناسي نشرچشمه همواره در نظر داشته است تا با نگرشي که از پشتوانه‌هاي عمومي نقد نظری درباره‌ي شعر، و همچنين نظريه‌هاي ادبي معاصري که از نيما تاکنون شکل گرفته است، به تحليل و انتخاب آثار شعريِ رسيده در قالب‌هاي نو بپردازد.

براي هر متخصص و منتقد حوزه‌ي ادبيات، مقولاتي چون فرم، ساختار، موسيقي، تخيل، رفتارهاي زباني و... در حوزه‌ي نظري، چارچوب‌هايي گوناگون اما تعريف‌شده دارد و آن‌چه نهايتاً باعث تفاوت در انتخاب کارشناسان مختلف اين حوزه مي‌شود، مقوله‌ي نسبي زيبايي‌شناسي ا‌ست که بر تمامي عناصر فوق سايه انداخته است. همين زيبايي‌شناسي‌هاي متنوع است که سبب شده تا براي مثال جرياني غالب توجه خود را به فرم، ساختار، زبان يا معنا معطوف کند يا ترکيب‌هايي از همين‌ها را بر گونه‌هاي ترکيبي ديگر ارجح بداند. و يا رفتاري خاص را با يکی از اين عناصر بر رفتاري ديگر اولويت دهد. براساس همين تنوع نگاه‌هاي نظري و بستر‌هاي زيبايي‌شنايي متنوع است که در شعر معاصر، جريان‌هاي مختلفي چون شعر اصيل نيمايي، شعر نوِ تغزلي، گونه‌هايي از سوررئاليسم، شعر حجم، موج نو، موج ناب، جريان شعر زبان، شعر هفتاد، شعر گفتار، يا شاخه‌هاي شعري هشتاد و بسياري از جريان‌هاي ديگر در ادبيات معاصر ايران پديد آمده‌.

بخش کارشناسي نشرچشمه در نظر دارد تا صرفاً محدوده‌ي زيبايي‌شناسي خاص خود را در نظر نگيرد و با گسترش اين محدوده،‌ تلاش مي‌کند تا حضور همه‌ي جريان‌هايي را که در شعر امروز ايران نفس مي‌کشند، ميسر کند.

يعني با واکاويِ عناصرِ گوناگون مجموعه شعرهاي ارسالي و تعيين نقاط قوت و ضعف اين آثار ــ البته با توجه به ويژگي‌هاي رفتاري خاص هر مجموعه ــ سعي بر آن داشته است که نمونه‌هاي موفق‌ترِ جريان‌هاي شعري موجود را انتخاب و منتشر کند، تا نهايتاً مخاطبان و منتقدين شعر امروز با در دست داشتن اين گونه‌هاي متنوع، قضاوت نهايي را درباره‌ي آن‌ها انجام دهند و آخرين غربال اين مسير باشند.

در راستاي قضاوت منصفانه‌ي فعاليت اين بخش، در نظر گرفتن چند نکته ضروري‌ است:

ـ عنوان اصلي اين مجموعه «پازل شعر امروز ايران» است و بر همين اساس منطقی ا‌ست که قطعات بزرگ، کوچک، مهم يا کم‌اهميت‌تر شعر امروز، همگي می‌بايست در کنار هم بنشينند تا اين پازل کامل شود. هر چند در اين موقعيت، سطري از «شيمبورسکا» به ذهن متبادر مي‌شود که «آيا چيزهايي که مهم‌اند از چيزهايي که مهم نيستند، مهم‌ترند؟»

ـ چنان که در سطرهاي پيشين ذکر شد، محدوده‌ي زيبايي‌شناسي آثار منتشرشده، گستره‌ي وسيع‌تري نسبت به محدوده‌ي زيبايي‌شناسي خاص بخش کارشناسي نشرچشمه دارد. هر چند که اين گسترش، هرگز به معنای نزديک شدن به مرزهای ابتذال نيست.

ـ بايد در نظر داشت که شعر امروز ايران چه پتانسيلي دارد و مهم‌تر آن‌که چه بخشي از اين پتانسيل تاکنون به نشرچشمه رجوع کرده است.

ـ مطلوب نشرچشمه آن بود که مجموعه‌هاي تأييدشده در نشر ملاک قضاوت قرار مي‌گرفتند، نه صرفاً مجموعه‌هايي که منتشر شده‌اند. چرا که پس از انتخاب نشرچشمه، هر اثر‌ بايد مراحل ديگري را براي انتشار طي کند و اين به آن معناست که نهايتاً برخي از همين مجموعه‌ها اجازه‌ي انتشار نمي‌يابند و طبيعي ا‌ست که اين مقوله از اختيار نشر خارج است. اتفاقي که تاکنون نيز براي تعداد زيادي از مجموعه‌هاي تأييد شده، رخ داده است.

در پايان، ذکر اين نکته ضروري‌ است که تعداد معدودی از مجموعه‌هاي منتشرشده يا در دست انتشار، با درخواست مستقيم انتشارات از مؤلفين در اختيار نشرچشمه قرار گرفته است.

یک

طنز امروز فارسی کدام است؟ آیا تعریف مشخصی از طنز معاصر وجود دارد؟ کدام کتاب‌ها به ادبيات طنز ما اعتبار می‌دهند؟ چند رمان طنز قابل توجه، چند مجموعه داستان و چند مجموعه شعر در فهرست ادبیات طنز معاصر قرار می‌گیرد؟ کدام ناشرها و بنگاه‌های انتشاراتی به طنز به عنوان بخشی مستقل نگاه کرده‌اند؟ کدام انتشاراتی‌ها، به نشر تخصصی ادبیات طنز پرداخته‌اند؟ برای کدام ناشرها نگاه ابزاری به طنز امري طبیعی است؟ با چنین رویکردی که چون فروش کتاب طنز تضمين‌شده‌تر از کتاب داستان و شعر است، آیا هر کتابی را با هر کیفیتی می‌توان به عنوان طنز منتشر کرد؟ این‌که در مطبوعات ایران، اواخر دهه‌ی هفتاد و اوایل دهه‌ی هشتاد دوره‌ای طلایی برای طنز به عنوان سرآغاز حیات نوع تازه‌ای از طنز مطبوعاتی ثبت شده است، آیا متأثر و وام‌دار از ادبیات طنز بود یا بر آن تأثیر گذاشت؟ آیا ادبیات طنز فارسی هم دوره‌ها يا جريان‌های مشخصي دارد؟ یا مکتب‌های مختلفی دارد؟ آیا تقسیم‌بندی هزل و هجو و طنز، معیار صحیحی است برای بخش کردن هر نوع متنی که جدی نیست؟ و آیا اصولاً هر چیز غیرجدی‌يي باید زیرمجموعه‌ی طنز قرار بگیرد؟ آیا ادبیات طنز معيار مستقلی براي سنجيدن دارد؛ مثل تفاوت شعر و قطعه‌ی ادبی، تفاوت داستان و طرح و...؟ آیا طنز معاصر فارسی می‌تواند بخش جدايي از یک دفتر باشد و به تولید محتوا بپردازد؟ طنزی که مطبوعاتی محسوب نشود، کارکرد موردی نداشته باشد، تاریخ‌مصرف‌دار و چاشنی اثر دیگری مثل سینما یا تئاتر هم نباشد و خود تمام‌قد و در کتابی زير عنوان ادبیات طنز منتشر شود. آیا...

این سؤال‌ها و پاسخ‌هایی که می‌توان به آن‌ها داد، ایده‌ی اصلی راه انداختن بخشی مجزا و مستقل در نشرچشمه است، با نام «ديشلمه».

دو

مجموعه‌ي «ديشلمه»‌ي نشرچشمه، سعي بر معرفی و انتشار طنز امروز فارسی با رعايتِ کامل معیارهای ادبی دارد. برای تعریف معیارهای ادبی مي‌توان گزاره‌ي ساده‌ای آورد؛ «داستان طنز» باید پيش از هر چيز داستان و سپس طنز باشد. همین‌طور است «شعر طنز». اما همین داستان بودن و شعر بودن خود ماجرايي است که محل بحث و نزاع عُلما بوده و هست!

سه

برای تمرکز بيشتر و هدفمندتر بودن مجموعه، تصميم بر آن شد تا در شروع کار کتاب‌های رمان، مجموعه داستان و کميک‌استريپ تأليفي برای انتشار در مجموعه‌ي «ديشلمه»‌ي نشرچشمه در نظر گرفته شود. شعر طنز و طنز ترجمه‌ در مرحله‌های بعدی به این مجموعه اضافه خواهند شد.

چهار

امیدواریم از این به بعد تشنه لب چشمه بیایید اما طربناک برگردید.

بهرنگ رجبی: سالِ ۸۷ که بخشِ نمایش‌نامه‌ها را راه انداختیم برنامه‌ریزی‌مان برای چاپِ ده کتاب در سال بود. حالا وسطِ سالِ چهارمیم و کلاً هفت عنوان از مجموعه منتشر شده. باید تجربه‌مان را شکستی تلقی کنیم؟

فکرمان ترجمه و انتشارِ مجموعه‌هایی از هر نویسنده بود، هر کتاب بینِ صد و پنجاه تا دویست صفحه و شاملِ چند نمایش‌نامه از یک نویسنده به‌علاوه‌ی یک زندگی‌نامه و فهرستِ آثار و تحلیل یا تحلیل‌هایی درباره‌ی متن‌ها. همان اول در موردِ دو نویسنده الگومان جواب نگرفت: پیکاسو فقط دو نمایش‌نامه داشت که با ضوابطِ چاپِ کتاب در ایران یکی‌شان مطلقاً قابلِ انتشار نبود، آقای کمال ظاهری هم آن‌زمان درگیرِ کارِ دیگری بود و نمی‌توانست جز «خانواده‌ی تُت» نمایش‌نامه‌ی دیگری از ایشتوان اِرکنی برای‌مان ترجمه کند. این شد که دو کتاب‌مان در حجمی و قالبی متفاوت از تعریفِ مجموعه‌مان درآمدند. باقیِ شش کتابِ اول طبقِ تعریف‌مان سروشکل یافتند، تک‌تکِ کتاب‌ها ویرایشِ چندباره شدند و همگی هم برگردان‌هایی از زبانِ اصلیِ متن بودند: مجلداتِ یکم از مجموعه‌آثارِ وودی آلن، جولز فایفر، داریو فو، و فردریش دورنمات. این شش کتاب تقریباً همزمان ــ با فاصله‌های زمانیِ اندکی از هم‌دیگر ــ منتشر شدند و بازخوردِ اولیه بد هم نبود. مطبوعات به مجموعه روی خوش نشان دادند و فروش هم معقول بود. فکر می‌کردیم احتمالاً مجموعه که جلوتر برود و از هر نویسنده که مجلداتِ بیشتری منتشر شود و نمایش‌نامه‌نویسانِ دیگری که اضافه شوند، اوضاعِ فروش بهتر هم می‌شود.

جلدِ دومِ مجموعه‌آثارِ وودی آلن را همان سالِ ۸۷ همزمان با اولی برای دریافتِ مجوز فرستادیم که هنوز در اداره‌ی کتاب مانده و جوابی نداده‌اند. جلدِ دومِ داریو فو را فرستادیم و پارسال منتشر شد. طیِ این سه سال و خرده‌ای کلی مجموعه‌ی دیگر راه انداختیم، بیست و چندتایی. مجلداتِ نخستِ مجموعه‌آثارِ کرِگ لوکاس و ریچارد گرینبرگ و جان گوئر و دیوید ممت و لئو تولستوی و کارلو گولدونی و میخائیل بولگاکف و خیلی‌های دیگر را برای دریافتِ مجوز فرستادیم و هر کدام یک‌جوری گیر کرده‌اند، بعضی‌ها را اصلاً جواب نداده‌اند، بعضی‌ها پس از انجامِ اصلاحاتِ اداره‌ی کتاب ماه‌ها است منتظرِ صدورِ مجوزند، اصلاحیه‌های کتاب‌هایی آن‌قدر مفصل و زیاد بوده که عملاً ردی از نمایش‌نامه‌ی اصلی باقی نمی‌گذاشتند و پذیرفتن‌شان معنا نداشته، چندتایی هم که به‌کل غیرمجاز اعلام شده‌اند و خلاص. طبیعی است با این وضعیت کتاب‌هایی را اصلاً برای کسبِ مجوز نفرستیم، وقتی مجالِ انتشارِ جلدِ سومِ وودی‌آلن‌ها فراهم نشد جلدِ چهارم را نگه داشتیم برای روزگاری دیگر و شاید بهتر. فقط هم وودی آلن نبوده.

اگر نگوییم تجربه‌مان شکست خورده، باید بپذیریم خیلی هم موفق نبوده: سه سال و نیم و فقط هفت کتاب. نمی‌شود از مترجم‌ها خواست همین‌طور ترجمه کنند و بی‌آن‌که نتیجه و بازخوردی ببینند کارشان را ادامه دهند. طبیعی است وقتی کتابی چاپ نشود امکانِ پرداختِ دست‌مزدِ ترجمه‌اش هم نیست و آدم‌ها هم برای زندگی پول لازم دارند و مترجم‌ها هم آدم‌اند.

شاید باید در زمانه‌ای دیگر سراغِ چنین مجموعه‌ای می‌رفتیم. هنوز از پا نیفتاده‌ایم اما کُند و لنگان‌ایم. شتاب می‌گیریم یا می‌ایستیم؟

امیر احمدی آریان* :بخش «فلسفه» در نشرچشمه محدود به کتاب‌های فلسفی نیست، هر کتابی که شرح خلاق یک یا چند دستگاه فکری باشد یا مفهومی از دل آن بیرون بیاید که جمعی را دعوت به تفکر کند، می‌تواند در این بخش منتشر شود. شاید بهتر است نام این بخش را کتاب‌های «نظری» بگذاریم، نظریه‌ به عام‌ترین شکل آن، که از شرح منطق هگل تا فکر کردن به تلویزیون و ترافیک و ساده‌ترین جلوه‌های زندگی روزمره را در برمی‌گیرد. پس اصل در گزینش کتاب‌ها، جز کیفیت مناسب ترجمه که بدیهی است و نیاز به توضیح ندارد، بیش از هر چیز بدعت نظری بوده است. به دنبال کتاب‌هایی بوده‌ایم که به تکرار حرف‌های کتاب‌ها و آدم‌های دیگر اکتفا نکرده‌اند و در هر کدام تلاشی برای خلق فکر نو و افزودن مفهومی به گستره‌ی مفاهیم موجود دیده می‌‌شود. به همین دلیل، از روز اول بیش از هر چیز به دنبال متون «اصلی» بوده‌ایم.

متون اصلی آنان‌اند که به قلم کانون‌های تولید فکر نوشته شده‌اند نه شارحان دانشگاهی. در عالم نظریه‌پردازی همواره حلقه‌ی اولی وجود دارد که منابع اصلی و کلیدی تولید فکر در هر جامعه و فرهنگی هستند، و حلقه‌ی دومی که به نوعی واسطه‌ی کار حلقه‌ی اول با مخاطبان و مردم‌اند و وظیفه‌شان شرح و بسط و توضیح آن چیزی است که در حلقه‌ی نخست تولید شده است. در زبان فارسی یکی دو دهه‌ی اخیر که نظریه‌ جایگاهی کلیدی یافت، بیشتر متون اعضای حلقه‌ی دوم ترجمه و خوانده شده است. در نشرچشمه هدف را بیش از هر چیز بر متون حلقه‌ی اول گذاشتیم و به دنبال ترجمه و چاپ آثار منابع اصلی تولید فکر بودیم تا فقدانی عظیم را، که ناشی از وجود شرح امور ناموجود بود، تا حدی پوشش دهیم. به‌نظر می‌رسد ترجمه و انتشار مقاله‌ای از شخص فیلسوف، از کانت بگیر تا ژیژک، با همه‌ی پیچیدگی‌ها و ابهاماتی که معمولاً در متون نظریه‌پردازان اصیل وجود دارد، تأثیری عمیق‌تر و جدی‌تر دارد تا انتشار کتابی در شرح آرای او، که کل نظام فکری‌اش را تقلیل‌یافته و ساده‌شده به خورد مخاطب دهد. اگر هم در مقطعی اثری از شارحان دانشگاهی منتشر شده است، بدون شک کتابی بوده که به شرح صرف و دست‌وپابسته اکتفا نکرده و در حین شرح آرای نظریه‌پردازی از حلقه‌ی اول، خود به تولید مفهوم و خلق فکر نو پرداخته است. در مجموع، در انتخاب متون و گزینش کتاب برای انتشار، بیش از هر چیز تأکید بر کتاب‌هایی بوده که در زمان انتشار منبع نوآوری فکری و بدعت نظری بوده‌اند و از این طریق فضای فکری جامعه‌ی خود را تحت‌تأثیر قرار داده‌اند.  

دبیر بخش فلسفه‌ي نشرچشمه

گذر فرهنگی کریم‌خان زند تهران مولود یک ضرورت تاریخی است.

این ضرورت تاریخی گسترش شهر تهران بود که راسته‌ی کتابفروشی‌‌ها را ابتدا از بازار تهران به ناصرخسرو و سپس شاه‌آباد و مقابل دانشگاه تهران و در یکی دو دهه‌ی اخیر به خیابان کریم‌خان منتقل کرد. با این تفاوت که در دوره‌های قبل به دلایل فراوان راسته‌های پیشین، حتی از دور، دیده می‌شدند ولی متأسفانه گذر فرهنگی کریم‌خان در گردوغبار ناشی از سم اسبان تلویزیون، ماهواره و اینترنت، که چهارنعل می‌تازند، گم شده و برخی همشهریان آن را، حتی از نزدیک هم، نمی‌بینند.

واقعیت این است که روزبه‌روز از میزان نیاز مردم به کتاب در کشور ما کاسته می‌شود که خود داستان دیگری دارد، این امر در مصافِ با حریفان قدری که نام بردم و نیز حواشی ریزودرشتی که به کتاب متصل شده‌اند عرصه را بر این گذر و گذرهای دیگر تنگ و تنگ‌تر کرده است.

تعطیلی ناخواسته‌ و غم‌انگیز کتابفروشی قدیمی و استخوان‌دار نشرآبی، تعطیلی خودخواسته ولی دردناک کتابفروشی‌های نشرنی و انتشارات پارت، زنگ خطری بود که در سال گذشته در این راسته به صدا درآمد. دیگر کتابفروشی‌ها و مراکز فرهنگی گذر هم هر چند وقت یک‌بار صدای نفس‌های هیولای تعطیلی را در چند قدمی خود می‌شنیدند / می‌شنوند و تنها مِهر کتاب و دلبستگی به این شغل بود / هست که همچنان آنان را سرپا نگه داشته است.

خواسته‌ی کتابفروشی‌ها، دفاتر انتشاراتی، مراکز فروش محصولات موسیقیایی و دیگر اصحاب فرهنگ در گذر فرهنگی تهران «گفت» دیده شدن است، توسط همشهریانی که وقتی به این خیابان می‌رسند ـ شاید ـ از سرعت اتوموبیل خود بکاهند و از آن بیشتر، اگر شد سالی، ماهی ـ‌ لااقل ـ طول پیاده‌روهای این گذر فرهنگی را طی کنند و نیم‌نگاهی هم به ویترین این فروشگاه‌ها و کتابفروشی‌ها بیاندازند!

می‌بینید خواسته چقدر کوچک و در عمل شدنی است؟

حسن کیائیان

۱۳۹۰/۶/۱۶

نگاهی به اطراف‌تان بیندازید. به کتاب‌خانه‌تان، به گوشه و کنار اتاق‌تان. روی میز پاتختی، کنار چراغ خواب، لای مجله‌های پایین تخت، همه‌جا هستند. کتاب‌های نیمه‌خوانده. کتاب‌های نخوانده. ما این کتاب‌ها چه‌کار می‌خواهیم با بکنیم؟ نکند شما هم فکر می‌کنید اگر فقط چند روز تعطیلی‌ها بیشتر بشود، اگر بزند و دور از جان مریض بشوید، بالاخره فرصت می‌کنید که این کتاب‌ها را بخوانید. یا دست کم لیست انتظار را کمی کوتاه‌تر کنید. اشتباه می‌کنید. هیچ تعطیلی، هیچ مرخصی، هیچ مریضی نمی‌تواند بعضی کتاب‌های ناخوانده را بیاورد بگذارد توی دست‌تان. باورتان نمی‌شود که کتاب هم تاریخ مصرف داشته باشد؟

اسم این روزها را راحت می‌توانیم روزهای مینی‌مال بگذاریم. همه کم‌حوصله شده‌اند. دوران، دوران سرعت است. نمی‌توان یک‌جا نشست و با دل راحت سه ساعت کتاب خواند. رمان‌های بلند کمتر خوانده می‌شوند. پست‌های وبلاگی بلند کمتر خوانده می‌شوند. مطالب بلند روزنامه‌ها کمتر خوانده می‌شوند. مردم کمتر وقت دارند. همه در حال دویدن.  وسط دویدن، اگر وقت کنند و بخواهند سرپا چند دقیقه‌ای استراحت کنند، چیزهای کوتاه می‌خوانند. این‌ها مال زمان است. دوره‌ی تکنولوژی و مدرن‌تر شدن زندگی شهری. حالا فرض کنیم شما جزء این دسته آدم‌ها نیستید. شما تن نداده‌اید به زندگی ماشینی و اسباب دست‌و‌پاگیر زندگی مدرن. شما سوار ماشین تکنولوژی نشده‌اید. شما موفق شده‌اید هنوز کمی وقت در روز برای خودتان نگه دارید. حوصله دارید رمان ده جلدی بگیرید دست‌تان و بخوانید؟

من می‌گویم کتاب‌ها هم تاریخ مصرف دارند. خیلی‌های‌شان وصل می‌شوند به سن و سال خیلی‌های‌مان. کتاب‌خوان‌ترها، اگر کلیدر، خانواده‌ی تیبو، مدار صفر درجه، جنگ و صلح (شاید در یک کلام کلاسیک‌های بلند) را در دوره‌ی طلایی ابتدای جوانی خواندند، که خواندند! اگر نه، خواندن‌شان بعدها که تجربه‌های آدم زیادتر می‌شود، بعدها که بزرگ‌تر می‌شود، بعدها که دغدغه‌اش هم متفاوت می‌شوند دیگر شبیه آرزو می‌شود. نمی‌توانند رمان ده جلدی دست بگیرند و با حوصله بخوانندش.(البته بگذارید همین‌جا بگویم که من حکم صادر نمی‌کنم، جمع هم نمی‌بندم. تحلیل‌ام بر اساس مشاهده‌ی میدانی و کمی گپ با یک جامعه‌ی آماری کوچک ِ کرم کتاب‌های دور و بر خودم بوده.) حالا نگاه اطراف‌تان بکنید؟ همه‌شان را می‌بینید. کتاب‌هایی که وقتی خریدید نخواندید و حالا دیگر دغدغه‌ی خواندن‌شان از دست رفته. و فقط شده‌اند سوهان روح و هر روز و هر روز یادمان می‌آورند که وقت نیست، حوصله نیست. 

بروید سراغ‌شان. خاک‌شان را بگیرید. بعد اگر می‌بینید توان خواندن‌شان را ندارید و سوهان روح‌تان شده‌اند و مدام سوزن می‌زنند به روان‌تان که کتاب‌های نخوانده دارید و عقب افتاده‌اید از خودتان، برشان دارید. ببریدشان برای آن‌هایی که هنوز وقت و حوصله و سن خواندن آن کتاب‌ها را دارند. اگر کلاسیک‌های نخوانده دارید، اگر می‌بینید دیگر سن کلاسیک‌خوانی‌تان گذشته، بدهیدشان به نزدیک‌ترین نوجوان / جوان ِ اهل کتابی که دور و بر خودتان می‌شناسید. باور کنید، افسردگی حق کتاب‌ها نیست...

نکته‌ی غم‌انگیز و ناراحت‌کننده‌ای‌ست ولی حقیقت دارد: کتاب‌های سینمایی، انگار، این روزها خواننده‌ی زیادی ندارند؛ درست عکسِ فیلم‌های سینمایی که، روز به روز، تماشاگران و علاقه‌مندانِ بیش‌تری پیدا می‌کنند و آن‌ها که به تماشای فیلمی می‌نشینند، لحظه‌ای بعدِ تمام‌شدن‌اش، در مقامِ منتقدی چیره‌دست، لب به نقدِ فیلم باز می‌کنند و کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس و بازیگر را به طرفه‌العینی نقشِ زمین می‌کنند و لبخندی گوشه‌ی لب می‌نشانند به‌نشانه‌ي پیروزی و افتخار به این‌همه دانایی...

 نکته‌ی غم‌انگیز و ناراحت‌کننده‌ای‌ست ولی حقیقت دارد: کتاب‌های سینمایی، انگار، این روزها خواننده‌ی زیادی ندارند و آن‌ها که فیلم می‌سازند و فیلم بازی می‌کنند و فیلم می‌بینند، کاری به کارِ کتاب‌های سینمایی ندارند و فکر می‌کنند که سینما ربطی به کتاب ندارد و کتاب چیزی‌ست مالِ روزهای قبلِ سینما و با وجودِ سینما نیازی به خواندن نیست و دیدن سال‌هاست جای خواندن را گرفته و با گفتنِ این حرف‌ها لبخندی گوشه‌ی لب می‌نشانند به‌نشانه‌ي پیروزی و افتخار به این‌همه دانایی...

نکته‌ی غم‌انگیز و ناراحت‌کننده‌ای‌ست ولی حقیقت دارد: فیلم‌نامه‌نویس‌ها کتاب نمی‌خوانند؛ کتاب‌های سینمایی که هیچ؛ داستان‌های ایرانی و غیرِ ایرانی هم نمی‌خوانند و به‌جای خواندنْ فیلم می‌بینند و داستانِ فیلم‌های‌شان را از فیلم‌های غیرِ ایرانی برمی‌دارند. داستانی را که در فیلمی دیگر دیده‌اند و به‌چشم‌شان داستانِ خوبی رسیده کُپی می‌کنند و می‌سپارند به کفِ باکفایتِ کارگردانی که کتاب نمی‌خواند و نهایتِ فعّالیتِ فرهنگی‌اش تماشای فیلم‌هایی‌ست که یک‌ بعدازظهر از دست‌فروشِ کنارِ خیابان خریده و پرسیده که حتماً زیرنویسِ فارسی دارد و اگر ندارد خریدنش فایده ندارد...

نکته‌ی غم‌انگیز و ناراحت‌کننده‌ای‌ست ولی حقیقت دارد: منتقدانی که می‌نشینند به تماشای آن فیلم‌ها و نتیجه‌ي کشفیاتِ خود را به روزنامه‌ها و مجلّه‌ها می‌سپارند و تأکید می‌کنند که اصالتِ داستان و تازگی و طراوتش را دوست می‌دارند اهلِ خواندنِ کتاب نیستند و شاید کم‌تر از فیلم‌نامه‌نویسی که، دست‌‌کم، فیلم‌های زیرنویس‌‌دار را می‌بیند وقت برای تماشای فیلم دارند و به‌جای دیدن و خواندن و تلف‌کردنِ وقت، سرشان به کلاس‌های درس و کارگاه‌های آموزشِ نقدِ فیلم و جلسه‌های نقد و بررسیِ فیلم در شبکه‌های تلویزیونی گرم است. و انصاف باید داد که وقتی جنابِ منتقد روزش را با کلاس‌های درس شروع می‌کند و با حضور در کارگاهِ آموزشِ تضمینیِ نقدِ فیلم به عصر می‌رساند و شب را هم مهمان یکی از شبکه‌های تلویزیونی‌ست فرصتی برای خواندن و دیدن ندارد...

نکته‌ی غم‌انگیز و ناراحت‌کننده‌ای‌ست ولی حقیقت دارد: چه نیازی هست به خواندن وقتی سینما را می‌شود دید؟ حقیقت این است که نیازی نیست. سینمای ما راهِ خودش را می‌رود و منتقدانِ سینما هم این راه را ترجیح می‌دهند به راه‌های دیگر. منتقدهای سینمای ایران کتاب‌های سینمایی نمی‌خوانند. چه نیازی هست به خواندن وقتی فیلم‌ها را می‌شود ارزان‌تر از کتاب‌ها خرید؟ حقیقت همین است انگار. فیلم ارزان‌تر از کتاب است. ترجیح می‌دهند سه فیلمِ آلفرد هیچکاک را بخرند ۴۵۰۰ تومان و کتابی درباره‌ی هیچکاک را که ۵۰۰ تومان گران‌تر است نخرند؛ لابد با این استدلال که اگر درباره‌ی فیلم‌ها حرف زده، خودمان این فیلم‌ها را دیده‌ایم و اصلاً از کجا معلوم که نظرِ نویسنده را قبول داشته باشیم و اصلاً از کجا معلوم که نظرِ ما درست‌تر نباشد و نزدیک‌تر نباشد به نظرِ کارگردان...

نکته‌ی غم‌انگیز و ناراحت‌کننده‌ای‌ست ولی حقیقت دارد: تا در هنوز بر همین پاشنه می‌چرخد و سینماگران کتاب نمی‌خوانند و منتقدان علاقه‌ای به کتاب‌های سینمایی نشان نمی‌دهند، آب از آب تکان نمی‌خورد و سینما راهِ خودش را می‌رود و روز به روز کم‌مایه‌تر می‌شود و منتقدان که راهی ندارند غیرِ نوشتن درباره‌ی این فیلم‌ها و پُرکردنِ صفحه‌های بالابلندِ روزنامه‌ها و مجلّه‌ها، عادت می‌‌کنند به چیزهایی که می‌بینند و همه‌چیز آن‌قدر عادی می‌شود که اگر روزی چشم‌شان ناخواسته به کتابی بیفتد و ببینند که سینما را دست‌کم نگرفته و جوری درباره‌اش نوشته که انگار برای نویسنده‌اش مهم بوده، کتاب را می‌بندند و فکر می‌کنند سینما که اسبابِ تفریح و سرگرمی‌ست و چرا نویسنده‌ي این کتاب جوری از سینما نوشته که انگار سینما چیزِ سخت و مشکلی‌ست...

نکته‌ی غم‌انگیز و ناراحت‌کننده‌ای‌ست ولی حقیقت دارد: کتاب‌های سینمایی، انگار، خواننده‌هایی دارند که نه فیلم‌نامه‌نویس‌اند و نه کارگردان و بازیگر و نه منتقدی که از بام تا شام به ایده‌هایی درباره‌ی آموزشِ تضمینیِ نقدِ فیلم فکر می‌کنند. کتاب‌های سینمایی خواننده‌های فرهیخته‌ای دارند که فکر می‌کنند سینما را هم باید آموخت و فکر نمی‌کنند سینما همین چیزهای بی‌ربطی‌ست که روی پرده‌ی سینماها می‌روند و فکر می‌کنند سینما چیزِ مهمی‌ست و وقتی نامِ نقدِ فیلم می‌آید به اسم‌های ناآشنا و تضمینیِ کارگاه‌های نقدِ فیلم و روزنامه‌ها فکر نمی‌کنند و یادِ نقدهای کایه دو سینما می‌افتند و نقدهای رابین وود و نقدهای جاناتان رُزنبام و باقیِ آن‌هایی که منتقد بوده‌اند و نقدِ فیلم را جدّی گرفته‌اند. کتاب‌های سینمایی را خواننده‌های فرهیخته‌ای می‌خوانند که می‌خواهند بیش‌تر بدانند و دانایی را بر هر چیزِ دیگری ترجیح می‌دهند و برای‌شان مهم است که ژان‌لوک گُدار در نقدِ سینمای نیکلاس ری از چه چیزهایی حرف زده و برای‌شان مهم است که رابین وود در بازبینیِ فیلم‌های آلفرد هیچکاک به درکِ تازه‌ای از سینمای او رسیده و برای‌شان مهم است که جاناتان رُزنبام در تحلیلِ مردِ مُرده‌ی جیم جارموش مُدام از ادبیات مثال می‌زند و فیلم را با ادبیات و رمان‌ها می‌سنجد...

نکته‌ی غم‌انگیز و ناراحت‌کننده‌ای‌ست ولی حقیقت دارد: چندسالی پیش از این کتابی درآمد درباره‌ی یک فیلمِ ایرانیِ مشهور و نویسنده کوشیده بود با نگاهی جدّی و فارغ از سهل‌گیری‌های مرسوم در مطبوعاتِ سینمایی، درباره‌ی این فیلمِ مشهور و آن‌روزها محبوب بنویسد و مثلِ هر کتابِ سینماییِ تحلیلیِ استانداردی از جدول و نمودار هم بهره بُرده بود و کمی بعدِ چاپِ کتاب بود که منتقدی کهنه‌کار، در مصاحبه‌ای با منتقدِ آن‌روزها جوان، از او پرسید آیا سینما، واقعاً، به همین سختی‌ست که نوشته‌اید؟ و جوابِ منتقد این بود که بله...
 

آن‌چه که در قرون وسطی در اروپا می‌گذشت، سلطه‌ی بی‌چون و چرای سیاست و مسیحیت بود بر فرهنگ که نمونه‌هایی از این سلطه را می‌توان در کتاب کالون و کالونیسم دید. آن‌جایی که سخن از بازرسی کتاب‌های کتاب‌خانه‌های سوییس است از سوی بازرسان حکومتی که می‌دیدند آیا کتاب‌ها مهر کلیسا را دارند یا خیر؟

به هرحال آن سال‌ها و آن قرون گذشت و کار در همان اروپا به‌جایی رسید که در اواسط قرن بیستم نویسنده‌ی صاحب‌نامی به نام آندره مالرو به وزارت فرهنگ فرانسه منصوب شد. کشوری که پایتخت آن‌را می‌شد پایتخت فرهنگی‌ـ‌ادبی جهان دانست. امروزه در این کشورها استقلال ـ جدایی ـ فرهنگ از سیاست یک امر پذیرفته‌شده و بدیهی به‌شمار می‌رود؛ آن‌چنان که کمترین خدشه‌ای به این امر مورد شدیدترین اعتراضات مردمی قرار می‌گیرد.

این داستان اما در جوامع پیرامونی به گونه‌ای دیگر پیش رفت و نه‌تنها به دلایل متعدد تاریخی حاصلی چونان کشورهای پیشرفته نداشت بلکه در عمل بسته به نوع حکومت‌هایی که در این ممالک سر کارند، این نگاه و سلطه‌ی سیاست بر فرهنگ با درجات مختلف هم‌چنان ادامه دارد.
در این کشورها به دلیل نبودِ احزاب شناسنامه‌دار سیاسی، تمایلات و منش‌های سیاسی اهل قلم خواسته و ناخواسته به غلط رنگ‌وروی کنش سیاسی گرفته و درحقیقت منظری به‌غیر از آن‌چه که باید می‌یابد. منش سیاسی جزء لاینفک شخصیت انسان‌هاست که در طول دهه‌های عمر هر کسی شکل گرفته و در ذهن او رسوب می‌کند. از کشاورز دورافتاده‌ترین مناطق تا شهروند بهترین نقاط پایتخت هر کشوری به‌نوعی نیم یا تمام‌نگاهی به مسایل و رخدادهای سیاسی محیط بر فضای کشورشان دارند.

البته که یک نویسنده یا شاعر و یا هر صاحب‌قلم دیگری جدای از این حس و حال نمی‌تواند باشد و دیده شده که در برخی از موارد این صاحب‌قلم همراه با تنش‌های سیاسی دور و بر خود به سمت و سوی فعالیت‌های گروهی رانده شده و یا می‌شود. امری که در نهایت بهانه به دست سیاستمداران حاکم بر این کشورها می‌دهد تا با هدف ممانعت از پیوستن دیگر اصحاب فرهنگ و هنر به احزاب یا گروه‌های سیاسی، با وضع قوانین و آیین‌نامه‌های گوناگون در نظر و در عمل کوشندگان در حوزه‌های فرهنگی‌ـ‌ادبی این ممالک را با موانعی جدی و تضییقات فراوان در عرضه‌ی فرآورده‌های فرهنگی مواجه کنند. این تنها مشکل امروز این یا آن جوامع پیرامونی نیست و از بعد از اختراع ماشین چاپ و بالطبع تولید انبوه کتاب، انتشار روزنامه‌ها، پیدایش رادیو و تلویزیون، رواج کار سینما و تئاتر و خلاصه توجه مردم به دیگر هنرها، این بازدارندگی‌های فرهنگی ابعاد گسترده‌تری یافته است.

در کتاب قیام دکابریست‌ها ـ به ترجمه‌ی تفرشیان ـ که گروهی دهقانی بودند و در اوایل قرن نوزدهم میلادی با هم‌کاری تنی‌چند از افسران ارتش تزاری علیه آن حکومت دست به شورش زدند، نکته‌ای آمده است که بی‌ارتباط با بحث ما نیست. پس از شکست خیزش دکابریست‌ها و دستگیری این دهقان‌ها و افسران هم‌دست‌شان؛ پوشکین، شاعر بزرگ روس، متوجه‌ی یکی از دوستان افسر خود شد که دستگیر شده و به‌سوی زندان هدایت می‌شد. پوشکین با اعتراض به دوستش گفت که چرا او را در جریان نقشه و برنامه‌ی خیزش خود قرار ندادند تا با آن‌ها همراهی کند. افسر دوست پوشکین در پاسخ به او می‌گوید که دلیل این کار برای آن‌ها این بود که گمان می‌بردند پوشکین به‌عنوان شاعر ملی روس با قلم خود کاری می‌کند که به‌مراتب مهم‌تر و تاثیرگذارتر از کار آن‌هاست و نمی‌خواستند با کشاندن او به جرگه‌ی خود توان مبارزاتی او را جهت دیگری داده و مردم را از چنین چهره‌ی موثری محروم کنند ـ نقل به مفهوم.

به هرحال حکومت‌های مستقر در جهان سوم به بهانه‌ی حضور تک‌وتوکی شخصیت فرهنگی‌ـ‌ادبی در میان گروه‌های سیاسی همواره به خود این حق را می‌دهند که تمامی آن‌ها و آثارشان را زیر ذره‌بین نگاه خود نگه‌دارند. نظارت مستمر بر آثار فرهنگی بخشی از همین سیاست و در همین راستاست.
این نگاه و این نوع سیاست ممکن بود در مقاطعی و تا حدودی به سود صاحبان قدرت عمل کند؛ ولی در دهه‌های اخیر این رفتار نه‌تنها پرهزینه‌تر از قبل شده بلکه با توجه به تنوع رسانه‌های موجود در جهان، در دسترس بودن آن‌ها و گسترششان به دورافتاده‌ترین کشورهای درحال رشد و عقب‌مانده ـ حتما ـ دیگر کم‌ترین سودی برای این حکومت‌ها ندارد.
رخدادهای چندماهه‌ی اخیر در کشورهای عربی منطقه‌ی خاورمیانه نشان می‌دهد که آگاهی از طرق مختلف می‌تواند در میان مردم این قبیل کشورها و حتی مناطقی مانند یمن و لیبی نیز رسوخ کرده و آنان را با حقوقشان آشنا و موجبات بیداری و تحرک جمعیت‌های میلیونی را فراهم آورد.

اصرار بر مهندسی فرهنگی و ادامه‌ی سلطه‌ی سیاست بر فرهنگ و کنترل شدید تولیدات فرهنگی‌ـ‌هنری، سوای هزینه‌های مادی و معنوی بی‌شماری که برای سیاستمداران حاکم در این کشورها دارد، بزرگ‌ترین زیان آن ـ به‌خصوص در حوزه‌ی کتاب ـ این است که دست و پای آن‌را در رقابت با دیگر رسانه‌ها می‌بندد. به‌طوری که با پایان این رقابت بی‌حاصل و واگذاری نتیجه، به دلیل تاثیر منفی که بر اذهان عمومی جامعه می‌گذارد، موجبات حذف کتاب را از سبد خرید خانوارها فراهم می‌کند؛ امری که بازگشت‌ناپذیر به‌نظر می‌آید.
نگاهی گذرا به تیراژ واقعی کتاب‌ها در جوامع پیرامونی و مقایسه‌ی آن با تیراژ کتاب‌ها در ممالک غربی و پیشرفته به روشنی تاییدی بر این مدعاست.
 

۹ اردیبهشت ۱۳۹۰

* این متن در ماه‌نامه‌ی نسیم بیداری ـ شماره‌ی ۱۶، اردیبهشت ۱۳۹۰ ـ منتشر شده است.
 

یک/ به گمانم کتاب فروختن در نمایشگاه لذت بیشتری دارد نسبت به فروشگاه. یعنی فکر می‌کنم لابد لذت بیشتری دارد که خستگی ۱۰ ساعت بی‌وقفه سرپا بودن را به تن آدم نمی‌گذارد. من امسال ایستاده‌ام در بخش فروش داستان فارسی. وقتی یک نفر می‌آید و می‌خواهد که بهش کتاب معرفی کنم حس عجیبی بهم دست می‌دهد. باید فروشنده‌ی صرف باشم و فقط کتاب را، هرچه که باشد، بفروشم؟ یا باید مخاطبی باشم که کتاب‌هایی را که دوست دارم به یک نفر دیگر پیشنهاد کنم؟ من راه حل وسط را پیدا کرده‌ام. از مشتری اسم یک کتابی را که خوانده و دوست داشته می‌پرسم و بعد بسته به سلیقه‌ی خودش کتاب‌ها را بهش معرفی می‌کنم. وقتی مجال این را پیدا می‌کنم که داستان کتاب‌ها را خلاصه تعریف کنم برای‌شان و کمک‌شان کنم کتابی را بخرند که بعد از خواندن‌اش حس خوبی داشته باشند، خستگی‌ام در می‌رود. یا وقتی مادری با بچه‌اش می‌آید و ازم می‌خواهد کتابی برای دخترش پیشنهاد کنم که به زندگی امیدوارش کند، احساس می‌کنم در مقابل این اعتماد مشتری‌ها باید مسئولیت داشته باشم. و خستگی‌ام بعد از دیدن لبخندشان در می‌شود. کاش بشود تمام این ۱۱ روز با مخاطب‌های کتاب همین‌طور حرف زد و شنید که چه کتاب‌های نشرچشمه را دوست داشته‌اند و چه کتاب‌هایی به دل‌شان ننشسته. اصلاً حرف زدن رو در رو با مخاطب کتاب یک چیز دیگر است. باور کنید.

دو/ قبل از شروع نمایشگاه از طریق همین سایت نشرچشمه وعده‌ی فروش کتاب‌های تازه‌ی سال ۹۰ را داده بودیم. بعضی‌های‌شان چاپ شده‌اند و منتظر مجوز ترخیص از انبار هستند که بیایند نمایشگاه. روز اول، جای بعضی کتاب‌ها خالی بود. در بخش داستان ایرانی اما امروز سراغ یک کتاب را می‌گرفتند که مجوز ترخیص‌اش هم همین امروز صادر شد. لب بر تیغ حسین سناپور را از فردا می‌توانید در نمایشگاه کتاب بخرید. اگر نمی‌دانید داستان‌اش چیست و دوست دارید بدانید با سلیقه‌تان جور در می‌آید یا نه، تشریف بیاورید غرفه‌ی نشرچشمه، انتهای راهروی ۲۶ توی شبستان. من با کمال میل برای‌تان تعریف می‌کنم قرار است چه داستان جذابی را بخوانید.

همان‌طور که پیش از این گفته بودم، قصد داشتیم امکان ارسال کتاب‌ها با روش پست سفارشی را نیز برای کاربرانی که از شهرستان‌ها خرید می‌کنند، ایجاد کنیم. از همین رو از روز یکشنبه، ۱۱ اردیبهشت می‌توانید پس از وارد کردن آدرس دریافت کننده، انتخاب کنید که بسته‌ی کتاب برای‌تان با پست پیشتاز ارسال شود یا پست سفارشی.

از ابتدای هفته‌ی گذشته اداره‌ی پست اقدام به تغییر ناگهانی تعرفه‌های پستی کرد و سیستم محاسبه‌ی این تعرفه‌ها را نیز تغییر داد. در حال حاضر علاوه بر زیادتر شدن هزینه‌ی پایه‌ی پست پیشتاز و سفارشی، سیستم محاسبه‌ی آن نیز بسته به همجوار بودن و همجوار نبودن استان‌ها نسبت به تهران تعیین می‌شود. برای اطلاع بیشتر از جزئیات تغییرات اداره‌ی پست می‌توانید به این لینک مراجعه کنید. توجه داشته باشید که این لیست مربوط به قیمت‌های پایه می‌شود،‌ بدون محاسبه‌ی مالیات بر ارزش افزوده، هزینه‌ی بسته‌بندی، هزینه‌ی بیمه و مواردی از این دست.

ما در سایت نشرچشمه همزمان اقدام به تغییر لیست تعرفه‌ها کردیم و برای این‌که مشتریانی که از شهرستان کتاب خریداری می‌کنند بتوانند از هزینه‌ی کمتر پست سفارشی هم بهره‌مند شوند، این روش ارسالی را نیز با تعرفه‌های جدید راه‌اندازی کردیم.

در نظر داشته باشید که اگر گزینه‌ی ارسال با پست سفارشی را انتخاب کردید، سفارش‌ها بین دو تا سه هفته به دست شما خواهند رسید و امکان پیگیری آن از طریق سایت اداره‌ی پست نیز بر خلاف پست پیشتاز مقدور نیست. اما هزینه‌ی آن نسبت به روش پیشتاز بسیار کمتر است. در سیستم تازه‌ی اداره‌ی پست همچنین درج کدپستی ۱۰ رقمی گیرنده بر روی بسته الزامی شده، به همین خاطر تقاضا می‌کنم هنگام وارد کردن آدرس دریافت‌کننده، کدپستی ۱۰ رقمی را نیز وارد کنید.

کاربرانی که از تهران به صورت اینترنتی کتاب خریداری می‌کنند اما مثل سابق می‌توانند از پست پیشتاز و یا پیک موتوری برای دریافت بسته‌شان استفاده کنند. با پست پیشتاز بسته‌ها ۲۴ ساعته به دست‌شان می‌رسد و با پیک همان‌روز تحویل‌شان داده می‌شود.

نکته‌ی آخر این‌که به ۱۴ اردیبهشت و برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران نزدیک می‌شویم، خوشحال می‌شویم شما را در غرفه‌ی نشرچشمه در شبستان مصلی ببینیم، اما اگر تصمیم گرفتید به جای حضور در نمایشگاه، از سایت نشرچشمه خرید کنید فرآیند ارسال کتاب‌ها ممکن است کمی با تاخیر انجام شود که پیشاپیش به این خاطر از شما عذر می‌خواهم.

از اعتمادتان به سایت نشرچشمه سپاسگزارم

در مدت زمانی که فروش اینترنتی کتاب‌های نشرچشمه از طریق همین سایت راه‌اندازی شد، کتاب‌ها برای شهرستان‌ها با پست پیشتاز و برای تهران با پیک موتوری ارسال می‌شد. عده‌ای از کاربران اما درخواست می‌کردند که انتخاب‌های دیگری برای تحویل بسته‌های‌شان داشته باشند. ما از ابتدا گزینه‌ی پست پیشتاز را علی‌رغم هزینه‌ی زیادش انتخاب کردیم چون از طریق سایت اداره‌ی پست فقط امکان رهیابی مرسوله‌ی پیشتاز وجود دارد.  اما نمی‌توان منکر این نکته شد که پست سفارشی هرچند که با چند روز تاخیر نسبت به پست پیشتاز بسته‌ها را می‌رساند، اما هزینه‌ی آن به مراتب از پست پیشتاز کمتر است.

در کنار این مساله، در حال حاضر این امکان در سایت نشرچشمه ایجاد شده که کاربران تهرانی با انتخاب منطقه‌ی سکونت‌شان بر اساس ۲۲ منطقه‌ی تهران، هزینه‌ی پیک موتوری آن منطقه را پرداخت می‌کنند. اما این امکان هم برای‌شان فراهم شده که بتوانند بسته‌ی خود را ظرف ۴۸ ساعت از طریق پست پیشتاز داخل شهری تحویل بگیرند که هزینه‌ی‌ آن هم از پیک موتوری بسیار کمتر است.

در حال حاضر امکان دریافت کتاب برای تهرانی‌ها از طریق پست پیشتاز فراهم شده و در چند روز آینده و به محض این‌که بتوانیم تعرفه‌ی دقیق و به روز شده‌ی پست سفارشی را از اداره‌ی پست بگیریم، امکان انتخاب ارسال با پست سفارشی برای کاربرانی که از شهرستان‌ها کتاب خریداری می‌کنند نیز فراهم می‌شود.

امیدوارم باز هم با پیشنهادهای خودتان به ارتقاء بیشتر سایت نشرچشمه کمک کنید.

سال ۹۰ هم رسید. یک سال از راه‌اندازی سایت و شش ماه از شروع فروش اینترنتی کتاب‌های نشرچشمه گذشت.  در این مدت مثل همیشه‌ی حرف‌های آخر سالی می‌توانم بگویم اتفاق‌های خوب و بد زیاد افتاد. اما نکته‌ای که در این چند روز مدام به آن فکر کردم این بود که توقع نداشتم خیلی از مخاطبان ادبیات و کاربران اینترنت، به خرید آنلاین اعتماد کنند. توقع نداشتم و وقتی گاهی فاکتورهای عجیب و غریب کاربران را می‌دیدم خوشحال می‌شدم که هم کاربرهای‌مان به سایت اعتماد دارند و هم ما توانسته‌ایم رضایت‌شان را جوری جلب کنیم که در ایران ِ امروز و با وضعیت نابه‌سامان پرداخت‌های الکترونیک‌اش و سیستم پستی‌ راضی به خرید مفصل از سایت نشرچشمه بشوند و بعد انتظار بکشند تا پستچی در بزند و کتاب‌های‌شان را تحویل‌شان بدهد. اعتماد کاربرها و استقبال مخاطب‌های ادبیات، به‌خصوص آن‌ها که در شهرهای دیگری جز پایتخت زندگی می‌کنند باعث شد تا به فکر اضافه کردن امکانات بخش فروش بیفتیم. امکاناتی که تمامی مراحل فنی‌شان تمام شده و فقط منتظریم سال نو بشود تا سایت را هم نونوارتر کنیم.

پیش از این‌که آرزوی سالی خوش و پر از آرامش و همدلی بکنم، باید به این نکته اشاره بکنم که امکان خرید کتاب از سایت نشرچشمه در تمام تعطیلات نوروزی فراهم است، اما ارسال کتاب‌ها چه با پست به شهرستان‌ها و چه با پیک در تهران بعد از سیزدهم فروردین انجام می‌شود.

برای‌تان آرزو می‌کنم که در تعطیلات عید نوروز، خستگی سال سخت ۸۹ را در کنید و آماده‌ی سالی دیگر و ماجراهایی تازه‌تر بشوید. و امیدوارم که سال جدید که دهه‌ی نو را هم آغاز می‌کند، مهربان‌تر از سال‌های گذشته باشد. می‌گویند سالی که نکوست از بهارش پیداست. آرزو می‌کنم دهه‌ی پیش‌رو نکو باشد و از سال نودش هم پیدا!

خوب باشید

کتابخانه‌‌اش بزرگ نیست؛ از این چوبی‌های معمولیِ جمع‌وجور است که شاید تو هر خانه‌ای پیدا شود. کتاب که زیاد می‌خواند، امّا کتاب‌هایی را نگه داشته و چیده تو این کتابخانه که دوست‌شان دارد، یا روزی، هفته‌ای، ماهی یک‌بار گذرش به آن‌ها می‌افتد. باید دوباره بخواندشان. باید یادداشت بردارد. باید تجدیدِ خاطره کند. بهترین‌ها را جمع کرده برای خودش. هر آدمی سلیقه‌ای دارد. بعضی‌ها ولعِ کتاب‌‌جمع‌کردن دارند. می‌خرند و انبار می‌کنند و نمی‌خوانند. می‌خرند که دستِ کسی دیگر نرسد به آن کتاب‌ها. ولی صاحبِ این کتابخانه ولعِ خواندن دارد، نه جمع‌کردن.

لغت‌نامه‌ی دهخدارا گذاشته دمِ دست. یک طبقه‌ی کامل. یکی دو فرهنگِ دیگر هم کنارش هست؛ به‌روزتر از لغت‌نامه‌. کتاب‌های انگلیسی هم صاحبِ طبقه‌ی جدایی هستند. همینگوی‌ها را چیده کنارِ هم، کاروِرها و گرین‌ها و چخوف‌ها و باقیِ دوستان هم کنارِ هم هستند. دو طبقه‌ي کاملِ کتابخانه هم کتاب‌های جیبی ا‌ست؛ جیبی‌های جیبی، نه جیبی‌های پرستو و کانونِ معرفت و ابن‌سینا. جیبی‌های جیبی، شاهکارند. خواندنی‌ترین کتاب‌های چهل پنجاه سالِ پیش. گذرِ من که به کتابخانه‌اش می‌افتد، یک‌راست می‌روم سراغِ این دو طبقه. خوب سیاحت‌شان می‌کنم. پایین‌وبالا. همینگوی و گرین و موآم و تسوایک و رمارک و چخوف و خیلی‌های دیگر. کتاب‌ها را برمی‌دارم و ورق می‌زنم. کاهیِ کاهی. هنوز سالم‌اند بعدِ‌ این‌همه سال. و چه قیمت‌های معقول و خوبی. یکی‌شان ۳۵ ریال است. یکی ۳۰ ریال. گران‌ترین‌شان، پُرورق‌ترین‌شان، ۵۰ ریال.

این کتابخانه‌ی نویسنده‌ای ا‌ست که ردیفِ کتاب‌های خودش (رمان‌ها، مجموعه‌داستان‌ها، ترجمه‌ها و تصحیح‌هایش) دست‌کم یک طبقه‌ی کاملِ همین کتابخانه می‌شوند. می‌گوید من داستان‌نویسی را از این مجموعه یاد گرفته‌ام؛ از این شاهکارهایی که ترجمه‌شان را می‌سپردند دستِ مترجم‌هایی که فارسی‌شان هم به ‌اندازه‌ی انگلیسی و فرانسه و آلمانی‌شان خوب بود. ترجمه‌های خوبی‌‌اند به‌نسبتِ آن سال‌ها. بعضی ترجمه‌ها (وداع با اسلحه، در جبهه‌ی غربخبری نیستو...) تجدیدِ چاپ شده‌اند. بعضی ترجمه‌ها هم پیوسته‌اند به تاریخ. امّا نکته‌ی مهمِ جیبی‌های جیبی برای آقای نویسنده قیمت‌شان بوده. ارزان بوده‌اند و تقریباً هر آدمِ کتابخوانی که دستش به دهنش می‌رسیده، ۳۵ ریال داشته که بدهد ترجمه‌ی رمانی از گراهام گرین را بخرد و یکی دو روز، یا حتّا یک هفته را به‌خوبی‌وخوشی بگذراند و تا هفته‌ی بعد هم که خدا بزرگ است.

با صاحبِ این کتابخانه رفته بودیم کتاب‌فروشی. یک‌ جای درست‌وحسابی، بزرگ و تروتمیز. کتاب‌ها را خوب چیده‌ بودند و ما هم بینِ ردیفِ کتاب‌ها برای خودمان می‌چرخیدیم و کتاب‌ها را ورق می‌زدیم و خوانده‌ها و نخوانده‌ها را قسمت می‌کردیم و کسی هم کاری به کارمان نداشت. وقتِ حساب‌ کردن که شد، دیدیم قیمتِ کتاب‌ها دارد سر می‌زند به فلک. دوتا رمانِ خارجی که برمی‌داری، باید ده ‌هزار تومان بگذاری جلو صندوق‌دار. دوتای دیگر هم اگر دلت بخواهد، خرجت از بیست ‌هزار تومان بالاتر می‌زند. آقای نویسنده که دست کرده بود توی جیبش و دنبال چندتا پنج‌ هزار تومانی می‌گشت،‌ گفت فرقِ جیبی‌های جیبی با کتاب‌های معمولیِ آن دوره این بود که ارزان‌تر از کتاب‌های معمولی بوده‌اند. هدف، ظاهراً، کتاب‌خوان ‌کردنِ مردم بوده. کتابِ خوبِ ارزان تحویل بده تا ببینی که حاضرند کتاب بخوانند. ولی حالا که کتابْ ارزان نیست و شده کالای لوکس، خریدنش هم کارِ هر کسی نیست.

راست می‌گوید آقای نویسنده؛ کتاب اولویتِ مردم نیست. حق دارند یا ندارند؟ کتاب‌ها روز‌به‌روز گران‌تر می‌شوند. کتابی که دو سال پیش چاپ شده و سه ‌هزار تومان قیمتش بوده، حالا که بعدِ دو سال تجدیدِ‌ چاپ می‌شود، شده شش‌ هزار تومان. خیلی کتاب‌ها را دیگر نمی‌شود خرید. کتاب‌خوان باید خطر کند، یا به‌ تعبیرِ اصلی‌اش، ریسک کند. کتابی را برمی‌دارد و می‌خرد و بعد می‌بیند که خوب نبوده، یا دست‌کم به‌ مذاقِ او خوش نیامده. حالا چه باید بکند؟ راهی هست اصلاً؟

راهی که نیست. راستش این است که باید خدا را شکر کرد که هنوز کتاب‌های خوب و خواندنی، گاه‌وبی‌گاه، چاپ می‌شوند و فروش می‌روند و به چاپ‌ِ دوم و سوم و چهارم می‌رسند. امّا کاش می‌شد بعضی کتاب‌ها را جیبی چاپ کرد؛ نه از این جیبی‌های خوش‌آب‌ورنگی که به‌خاطرِ کاغذِ سفید و جلدِ خوش‌کیفیت و هزار چیزِ دیگرشان قیمتی هم‌اندازه‌ی کتاب‌های معمولی دارند. کتاب‌ِ جیبی باید کاغذش کاهی باشد، حروفش باید ریز باشد و قیمتش هم ارزان. این‌جوری شاید رمانِ پانزده ‌هزار تومانی را بشود ارزان‌تر از این‌ها تحویلِ کتاب‌خوان داد. من از اقتصاد چیزی نمی‌فهمم، ولی وقتی می‌بینم آدم‌های کتاب‌خوان باذوق‌و‌شوق کتابی را برمی‌دارند و بعد که قیمتش را می‌بینند، همه‌ی ذوق‌وشوق‌شان می‌پرد و چاره‌ای ندارند غیرِ این‌که کتاب را بگذارند سرِ جایش، به کتاب‌های ارزان فکر می‌کنم؛ کتاب‌هایی که بشود خرید، بشود هدیه داد. کتاب باید دست‌به‌دست بچرخد. کتاب باید برسد دستِ کتاب‌خوان.

چه‌ چیزی ترسناک‌تر از این‌که کتاب‌ها روزبه‌روز گران‌تر شوند و کتاب‌خوان‌ها بی‌پول‌تر؟ چه‌ چیزی ترسناک‌تر از این‌که کتاب‌های خوب، به‌خاطرِ قیمتِ بالای‌شان، در قفسه‌ی کتاب‌فروشی‌ها بمانند و خاک بخورند؟ حتّا فکرش هم آدم را آزار می‌دهد...

ــــــــــــ عنوانِ یادداشت، نامِ مقاله‌ای‌ است از رولان بارت

سال‌های زیادی نگذشته از آن روزها که تبادل پول اینترنتی در ایران رواج پیدا کرد و آدم‌های زیادی سفت چسبیدند به سنت قدیمیِ توی صف بانک ایستادن. آدم‌هایی که تا قبض پاراف‌شده را دست نمی‌گرفتند مطمئن نمی‌شدند پول بی‌زبان‌شان به حساب جایی که باید، واریز شده و این پاراف برای‌شان حکم سند داشت. سندی که «رسید پرداخت دیجیتال» به‌هیچ‌وجه جایش را نمی‌گرفت. هر چند که مشکلات فنی سایت‌ها و سیستم پرداخت الکترونیک بانک‌ها هم در این بی‌اعتمادی بی‌تأثیر نبوده. اما آدم‌هایی که آن‌طور به سنت چنگ می‌زنند و حاضر نیستند به پیشرفت تکنولوژی اعتماد کنند، این چیزها برای‌شان خیلی مهم نیست. شاید به همین خاطر باشد که اداره‌ی پست، اداره‌ی مخابرات، همراهِ اول و... تأکیدشان بر «از جای‌تان تکان نخورید» بیشتر از امکانات دیگرشان است. این‌که روی ذهن مخاطبان‌شان کار بکنند که برای هر کاری در عصر جدید لازم نیست از خانه بیرون بیایید، توی صف بایستید یا مسیری طولانی را طی کنید. کافی است مثلاً از طریق تلفن‌بانک کارتان را انجام دهید، یا کافی است آنلاین شوید و با پرداخت الکترونیک، انرژی و وقت‌تان را ذخیره کنید.

حالا در این یکی دو سال اخیر، اعتماد مردم به پرداخت‌های الکترونیک بیشتر شده. خیلی‌ها به سایت‌های اینترنتی اعتماد می‌کنند و قبض‌های‌شان را از اين راه پرداخت می‌کنند، و خیلی مراکز هم خرید و فروش‌شان را فقط اینترنتی کرده‌اند. در یکی دو سال اخیر کنسرت‌های موسیقی‌یی برگزار شده که بلیت‌شان را فقط اینترنتی فروخته‌اند، یا ثبت‌نام دانشگاه‌ها و آزمون‌ها که برخی مراحل پرداخت‌شان فقط اینترنتی است و آدم‌های بی‌اعتماد را ملزم به اعتماد کردن می‌کند.

با همه‌ی این‌ها، وقتی پای خرید و فروش اینترنتی کتاب به میان می‌آید، ماجرا کمی فرق می‌کند. کتاب یا شاید حتا بتوانیم بگوییم کالای فرهنگی، چیزی است که بین خرید دستی آن و خرید اینترنتی‌اش فرق‌های زیادی هست. مخاطبان کتاب بیشتر از آن‌که دوست داشته باشند از پشت کامپیوتر کتاب‌شان را سفارش بدهند و در خانه تحویل بگیرند، ترجیح می‌دهند گشتی در کتابفروشی بزنند، سرانگشتان‌شان جای کیبورد، صفحه‌های کاغذی کتاب را لمس کند. دوست دارند چند صفحه‌ی نخستین یک داستان را بخوانند و بعد برای خریدش تصمیم بگیرند. اصلاً خیلی‌های‌شان با تصميم خريدن یک كتاب به كتابفروشی می‌روند، اما با چند کتاب خارج می‌شوند. روی سخنم بیشتر با کسانی است که علاوه‌بر اعتماد به پرداخت الکترونیک، می‌توانند از گشت زدن در صفحات یک سایت فروش کتاب هم به اندازه‌ی قدم زدن در کتابفروشی لذت ببرند.

تا امروز، سایت نشرچشمه «نسخه‌ی آزمایشی» بود. با این‌که با همکاری و پشتیبانی حرفه‌ای شرکت آگاه سیستم نرم‌افزار فروش سایت از ابتدا تا الان هم مشکلی نداشت، اما از شهریورماه تا امروز «نسخه‌ی آزمایشی» سردر سایت بود تا همه‌ی ما که در پشت صحنه نشسته‌ایم بتوانیم مشکلات را رصد کنیم و سعی کنیم نسخه‌ی نخست سایت را با کمترین کمبود در اختیار کاربران قرار بدهیم. الان با خیال راحت می‌توانم بگویم هیچ کاربری ناراضی از خرید اینترنتی‌اش از پشت کامپیوترش بلند نمی‌شود.

می‌ماند توضیح دو نکته؛ نخست این‌که بایگانی کتاب‌های نشرچشمه به‌مرور در حال كامل شدن است. نشرچشمه بیش از ۷۵۰ عنوان کتاب منتشر کرده که الان ۶۰۰ عنوان از کارنامه‌ی نشر در سایت ثبت شده است، که تا قبل از پايان سال بایگانی کتاب‌ها به‌صورت کامل روی سایت قرار می‌گیرد.

و دوم این‌که، با همکاری حمید جانی‌پور و پدرام حربی عزیز قرار است از تمام کسانی که در نقش‌های گوناگون با نشرچشمه همکاری کرده‌اند و می‌کنند، گالری عکس اختصاصی داشته باشیم. تمامی این دوستان و همکاران صفحه‌ی پروفایلی مخصوص خودشان دارند که این بخش نیز به‌مرور تکمیل می‌شود.

سایت نشرچشمه را، بدون تعامل با مخاطب‌ها و کاربرانش، خطر ایستایی تهدید می‌کند. برای این‌که هم امکانات سایت را گسترش بدهیم، از مشکلات آن باخبر شویم و هم سایتی پویا داشته باشیم، نیاز داریم به تعاملی دوطرفه. ما آماده‌ی شنیدن هر نظری هستیم، قدم بعدی با شما.

امروزه با وجود انواع‌واقسام فضاها و رسانه‌های كم‌مخاطب و پرمخاطب در فضاهای مجازی و غیرمجازی، متصور شدن چارچوبی برای دسته‌بندی آن‌ها كاری بسیار سخت و دشوار شده است. به‌عنوان مثال این سؤال پیش می‌آید كه آیا می‌توان وبلاگ را رسانه نامید یا نه؟ یا تنها باید به آن به چشم تریبون شخصی صاحبش نگاه كرد كه وصول اعتبار مطالبش تنها بر حسب تجربه و گذشت زمان زیاد به دست می‌آید، آن هم تقریبی و مقطعی؟ حال آن‌كه در ایران وبلاگ‌هایی هستند كه روزانه صدها خواننده یا بیننده دارند، كه اگر جمع آن‌را در ماه حساب کنیم، خواهیم دید كه از تیراژ بسیاری از ماهنامه‌ها یا فصل‌نامه‌هامان بیشتر است. یا به‌عنوان مثالی دیگر، می‌شود ریدِرها (مانند گوگل‌ریدر) را رسانه به حساب آورد یا خیر؟ جایی كه روزانه هزاران خبر و رویداد، از هر نوع، در حال نقل‌وانتقال است؟

به‌نظر می‌رسد باتوجه به رشد سرسام‌آور این نوع صفحات و قدرت بی‌حدوحصرشان در جا‌به‌جایی اطلاعات و تأثیرگذاری بسیار زیادشان، به‌خصوص در فضای مجازی، و با وجود این‌كه موثق بودن مطالب‌شان دغدغه‌ی همیشگی ذهن پیگیر و جدی است، راه دیگری نداریم جز پذیرفتن آن‌ها به‌عنوان رسانه‌ در كنار رسانه‌های شناخته‌شده‌ای مانند تلویزیون‌، روزنامه‌، مجله و... بنابراین امروزه با حجم غیرقابل تصوری رسانه طرف‌ایم كه باید بتوانیم برای رویارویی با آن‌ها فكری بكنیم. هرروزه با مطالب زیادی در آن‌ها مواجه‌ایم كه اگر نتوانیم درست ارزیابی‌شان كنیم، چندنظری و پریشانی افكاری به وجود می‌آورند، كه نتیجه‌اش جز به بی‌راهه كشیده شدن نخواهد بود.

مسئله‌ی داشتن دیدگاه و نظر و چگونگی بیان آن، مسئله‌ی خاص زمانه‌ی ما نیست. همیشه و در هر زمانی ایراد نظرها، انتقادها، پیشنهادها، شكایت‌ها و غیره دغدغه‌ی ذهنی هر آدمی بوده و به‌جرئت می‌توان ادعا كرد، كه هر كس در حیطه‌ی عملكردی خودش منتقدی تمام‌عیار است. درست است كه این جمله دیگر به‌صورت كلیشه درآمده، اما همگان پذیرفته‌اند كه دریافت نقدی اصولی و پردازش درست آن، یكی از مناسب‌ترین راه‌های رسیدن به تعالی است. اما نكته‌ی مهم این است كه نقد خوب چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟ و چه كسانی صلاحیت آن را دارند كه بتوانند به شكلی رسمی و عمومی مسئله‌ای را نقد كنند؟  در این یادداشت می‌خواهم تنها به سؤال دوم بپردازم و چند نكته‌ی كوتاه پیرامون این مسئله بگویم.

۱. اولین و مهم‌ترین نكته‌ای كه به ذهن هر آدمی خطور می‌كند، این است كه انتظار می‌رود منتقد احاطه‌ای همه‌جانبه بر موضوع موردِ نقدش داشته باشد. به‌عنوان مثال شخص صاحب‌نظری را در حوزه‌ی ادبیات داستانی در نظر بیاورید؛ این شخص سال‌ها در حوزه‌ی تخصصی‌اش مطالعه و كار كرده است، بنابراین می‌توان تا حد بسیار زیادی به نوشته‌ی انتقادی‌اش بر كتابی داستانی تكیه و تأمل كرد. اما اگر همان شخص بخواهد بدون داشتن كوچك‌ترین اطلاعی در مورد زندگی شخصی نویسنده‌ی كتاب، به نقد تاریخی بپردازد و دست به ریشه‌یابی‌های شخصیتی بزند، مسلماً دیگر نقدش قابل اتكا و مستند نخواهد بود.

۲. موضوع بعدی احساس مسئولیت منتقد در قبال رأیش است. صادر كردن حكم (چه مثبت و چه منفی) بسیار راحت است، اما اثبات آن است كه از پس هر آدمی برنمی‌آید. اگر قرار باشد هر كسی نظری بدهد و به‌راحتی از آن عبور كند، و كوچك‌ترین سعی‌یی در موجه نشان دادن آن در چارچوب تحصیلات و دانسته‌هایش نكند، اولین چیزی كه به ذهن خواننده‌ می‌رسد، وجود دلیل و مسئله‌ای فرامتنی است. آن موقع است كه درجه‌ی اعتبار این‌طور نوشته‌ها بسیار كم می‌شود و تنها ممكن است موردتوجه عده‌ی معدودی قرار گیرد.

۳. منتقد باید انگیزه‌اش از نوشتن (در درجه‌ی اول برای خودش و بعد برای خواننده‌اش) روشن باشد. مثلاً مشخص باشد كه می‌خواهد ترغیب‌ و تشویق كند یا هشدار بدهد و جلو چیزی را بگیرد؛ اگر هر كدام این‌ها به بهانه‌ی بهتر شدن اوضاع باشد، قابل تقدیر و تأمل است. اما گاهی اوقات تنها چیزی كه یك نوشته به ذهن خواننده‌ متبادر می‌كند، وجود دغدغه‌ی شخص نویسنده‌اش است. این‌جاست كه دیگر اعتبار آن نوشته زیر سؤال می‌رود و ارزش خود را از دست می‌دهد. اگر دغدغه‌ای شخصی هم برای منتقد وجود دارد (چه در مطرح كردن و چه در زیر سؤال بردن چیزی)، چه بهتر است آن را طوری بیان كند كه ذهن خواننده به آن سمت نكشد.

۴. رك بودن یكی از تأثیرگذارترین عناصر یك نقد است. اما نباید رك بودن را با زبان سخیف چاله‌میدانی و فحاشی‌ اشتباه گرفت. همان‌طور كه در ابتدای نوشته‌ام نیز اشاره كردم، به علت به وجود آمدن حجم زیادی فضای شخصی، به‌خصوص در اینترنت (مثل وبلاگ‌ها)، بسیاری از نویسندگان زبان رسمی نوشتار را فراموش كرده‌اند و بااین‌حال انتظار دیده و خوانده و جدی‌گرفته شدن دارند. متأسفانه شاهدیم كه كم‌كم پای این زبان در بعضی از روزنامه‌ها و مجلات نیز دارد باز می‌شود.

۵. آخرین نكته‌ای كه درباره‌اش صحبت می‌كنم، بحث توهم است. ظهور توهم در هر مقوله‌ای یعنی عدم پیشرفت بیشتر. اگر كسی فكر كند كه بهترین است و از همه بیشتر می‌فهمد، یا مدام در حال خیال‌پردازی باشد و مثلاً سودای براهنی شدن در ذهن بپروراند كه بتواند با یك نوشته جریانی را حذف كند، قطعاً به نتیجه كه نمی‌رسد هیچ، روزبه‌روز در انزوای بیشتری هم قرار می‌گیرد. برای بزرگی پیش‌شرط‌های بسیار بسیار زیادی هست، و شخصی كه به آن مقام می‌رسد، هیچ‌وقت سعی نمی‌كند این را به بقیه اثبات كند.

در یادداشت‌های بعدی‌ام سعی می‌كنم ارتباط این مطلب را با نشرچشمه و قصدم را از نوشتنش روشن كنم.
 

کمبود ویترین کتابفروشی در کشور ما رفته‌رفته می‌رود تا به یک معضل تبدیل شود. معضلی که می‌تواند سرنوشت کتاب،‌ کتابفروشی،‌ ناشر، نویسنده و خوانندگان کتاب‌ها را رقم بزند. صنعت نشر ما در مجموع صنعت جوانی است که از اولین بساطی‌های کتابفروشی در راسته‌ی حلبی‌سازهای تهران عهد ناصری تا امروز، حداکثر بین یکصد و پنجاه تا دویست سال از عمر آن می‌گذرد.

با گسترش شهر تهران و انتقال کتابفروشی‌ها به بازار بین‌النهرین، سپس ناصرخسرو، شاه‌آباد، مقابل دانشگاه تهران و در یکی دو دهه‌ی اخیر خیابان کریم‌خان زند؛ ‌خواسته و ناخواسته کتابفروشان سعی در پاسخ دادن به نیازهای فرهنگ مکتوب در کشورمان داشته‌اند. از مقطعی که امکان چاپ کتاب‌ها در کشورمان میسر شد همین کتابفروشان بودند که با تلاش و همتی سترگ با ابتدایی‌ترین امکانات ساخته و به چاپ کتاب‌ها نیز پرداختند.


به‌‌هر حال و در گذر از آن‌چه که گذشت در حال حاضر واقعیت این است:
۱.    با توجه به افزایش هزینه‌ی راه‌اندازی یک کتابفروشی (به‌‌خصوص در مناطق میانی و بالای شهر تهران)، از رقم سرقفلی‌ها گرفته تا آماده‌سازی فروشگاه و خرید کتاب‌ها و... به نسبتی که در میان صنوف دیگر وجود دارد علاقمندان از اختصاص سرمایه به این حوزه و راه‌اندازی کتابفروشی‌های تازه استقبال نمی‌کنند.
۲.    متوسط سود سرمایه در کار کتاب از متوسط سود سرمایه در جامعه‌ی ما کمتر است. طبیعی است که انگیزه‌ی زیادی برای سرمایه‌گزاری نمی‌ماند.
۳.    با توجه به مراتب فوق در ۹ ـ ۸ سال اخیر حدود ۲۵۰ کتابفروشی در تهران ــ فقط ــ تعطیل شده یا تغییر شغل داده‌اند.
۴.    بدیهی است این مشکل در شهرستان‌ها وجود دارد و شاید عمق آن به دلایل عدیده از تهران هم بیشتر باشد، ولی متأسفانه آمار دقیقی از تعطیلی کتابفروشی‌های شهرستان‌ها در دست نیست.

با این نگاه گذرا به واقعیاتی که وجود دارد، می‌توان به دلایل کمبود ویترین کتابفروشی پی‌ برد و تأثیری که این امر بر کتاب به‌طور اعم و تیراژ و نحوه عرضه‌ی آن به‌طور اخص می‌گذارد، که بعضاً تعیین‌‌کننده هم هست.
در سال‌های اخیر و با توجه به آن‌چه که گذشت وجود بیش از بیست میلیون کاربر اینترنتی در کشور، برخی از ناشران، کتابفروشان و دیگر علاقمندان به تلاش در حوزه‌ی کسب‌وکار فرهنگی را به صرافت راه‌اندازی و فروش الکترونیکی کتاب انداخته است، تا شاید از این رهگذر بتوان به نیاز آندسته از مخاطبان کتاب که کمتر امکان دسترسی به کتابفروشی‌ها را دارند، پاسخ داد.
نشرچشمه هم این مجال را یافته است ــ هر چند اندکی دیر ــ که سایت فروش الکترونیکی کتاب‌های خود را راه‌اندازی کند، این برای ما فرصت مغتنمی است که شاید بتوانیم به این ترتیب با علاقمندان و مخاطبان کتاب‌های خود ارتباط برقرار کنیم.
با چشم‌داشت توجه و حمایت از سوی شما و اطلاع‌رسانی‌یی که به دیگر علاقمندان کتاب می‌کنید.
تا فرصتی دیگر و سخنی دیگر!
 

این نسخه‌ی سایت نشرچشمه، نسخه‌ی آزمایشی آن است. به مرور زمان هم آرشیو کتاب‌های آن تکمیل می‌شود و هم بخش‌های گوناگون سایت به محتوایشان اضافه می‌شود. در حال حاضر امکان خرید از سایت نشرچشمه وجود دارد. می‌توانید با استفاده از کارت‌های عضو شبکه‌ی شتاب، به صورت آنلاین کتاب بخرید. اگر در فرآیند خرید از سایت و یا در بازدید و مرور قسمت‌های مختلف آن، اشکالاتی دیدید، حتماً ما را در جریان بگذارید.

راهنمای خرید از سایت نشرچشمه